ปัจจุบัน “หวย” ได้มีบทบาทต่อคนในสังคมเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งสังคมชนบทที่ยังมีความเชื่อเรื่องของดวงชะตา โชคลาภ ไม่ว่าจะเป็นยุคสมัยใดก็ตาม  ยังให้ความสำคัญในเรื่องการเสี่ยงโชคเป็นอย่างมาก หวยใต้ดินนับว่าเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่นักเสี่ยงโชคทั้งหลายชอบและสนใจ  ในช่วงก่อน พ.ศ. 2545 หวยใต้ดินได้เข้ามามีบทบาทสำหรับนักเสี่ยงโชคถึงแม้ว่าจะมีการตรวจจับจากเจ้าหน้าที่ตำรวจ  แต่หวยใต้ดินก็ยังไม่หมดสิ้นไปจากสังคมไทย แต่ยังเป็นสาเหตุให้เจ้าหน้าที่ของรัฐและผู้มีส่วนเกี่ยวข้องเข้าไปเกี่ยวข้องกับการจ่ายส่วย จนกลายเป็นการคอรัปชั่นตามประเพณีนิยม 

กองฉลากใช้มาตรการ “หวยออนไลน์” 

เมื่อห้ามคนแทงหวยไม่ได้ สำนักงานฉลากกินแบ่งรัฐบาลก็ได้งัดไม้ตายออกมาสู้กับหวยเถื่อน  โดยเมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม 2546  คณะกรรมการสำนักงานฉลากกินแบ่งรัฐบาลได้อนุมัติหลักการออกรางวัลสลาก 3 ตัวและ 2 ตัวด้วยเครื่องจำหน่ายอัตโนมัติ  ที่เรียกว่า หวยตู้หรือหวยออนไลน์  โดยอ้างถึงวัตถุประสงค์และเหตุผลสำคัญดังต่อไปนี้   (สังสิตและคณะ, 2542)                      

1.      เพื่อให้การเล่นหวยใต้ดินเข้าสู่ระบบโดยรัฐเป็นผู้ดำเนินการเอง

2.      เพื่อเพิ่มรายได้ให้ทั้งสำนักงานฉลากและเพิ่มรายได้เงินนำส่งแผ่นดิน

3.      เพื่อพัฒนาและเพิ่มผลิตภัณฑ์ฉลากกินแบ่งรัฐบาลรูปแบบใหม่

4.      เพื่อบรรเทาปัญหาและแก้ไขข้อจำกัดจากผลิตภัณฑ์เดิม (ฉลากใบ)

แต่อย่างไรก็ตามเมื่อได้มีการสอบถามและฟังสุ่มเสียงทั้งกลุ่มผู้เล่นและกลุ่มเจ้ามือหวยเถื่อนเองก็ไม่ได้หวั่นไหว  เพราะมั่นใจว่ามีทีเด็ดด้านการตลาดเหมือนกัน เช่นหวยใต้ดินมีการแทงงวดชนงวด มีส่วนลดตามเปอร์เซ็นต์ให้  ขณะที่สำนักงานฉลากกินแบ่งรัฐบาลก็มีทีเด็ดเหมือนกัน  โดยบอกว่าหวยออนไลน์ถูกกฎหมาย  ใครแทงเท่าไรมั่นใจว่าต้องได้รางวัล แทงถูกเท่าไรก็จ่ายเท่านั้น เลขไม่สวยก็จะเพิ่มรางวัลจูงใจให้ด้วย ส่วนเลขเด็ด เลขสวย ก็จะมีการจ่ายเต็มราคา รับรองว่าไม่มีการเบี้ยว  ไม่เหมือนหวยเถื่อนที่บางครั้งแทงเลขเด็ดถูกมีการจ่ายเพียงครึ่งเดียว  คำถามที่ตามมา  สุดท้ายแล้วชาวบ้านผู้ชอบเสี่ยงโชคโดยเล่นหวยจะเลือกแทงหวยตู้ไหม  หรือว่าจะมีพฤติกรรมแบบเดิมคือ แทงหวยเถื่อน เนื่องจาก สะดวก  เคยชิน  เล่นง่าย   มีคนมาขายและมาเชิญชวนถึงบ้าน

หวยตู้หรือหวยออนไลน์?

ความเข้าใจเบื้องต้น คือ ความแตกต่างระหว่างหวยออนไลน์กับล็อตเตอรี่ปัจจุบันที่ออกมาขายโดยสำนักงานฉลากกินแบ่งรัฐบาล การออกหวย

ออนไลน์จะทำให้เกิดกระบวนการเปลี่ยนแปลง  คือ ปัจจุบันล็อตเตอรี่ขายโดยผู้พิการหรือแม่ค้าขายจะเปลี่ยนมาเป็นขายโดยตู้คอมพิวเตอร์   ผู้ซื้อหวยใช้บริการจากคอมพิวเตอร์ที่ติดตั้งประมาณ 12,000[2] ตู้ ในย่านชุมชนทั้งในต่างจังหวัดและกรุงเทพฯ  โดย

ผู้ขายหรือผู้รับติดตั้งตู้ต้องมีเงินมัดจำเครื่อง 2 แสนบาท ออกรางวัลโดยใช้เลขสลากกินแบ่งรัฐบาลเดือนละ 2 ครั้ง จ่ายเงินรางวัลเท่ากับหวยเถื่อนคือแทงถูก 1 บาท จ่าย 500 บาท

            “หวยเถื่อน” มีพ่อค้าทั้งในระดับจังหวัดและระดับภาคเป็นเจ้ามือ  เจ้ามือบางคนมีคนในเครื่องแบบอยู่ด้วย  พึ่งพาอาศัย แบ่งปันผลประโยชน์กันมาจนแพร่หลายกลายเป็นระบบสังคมอุปถัมภ์ 

ตลาด...หวยออนไลน์

พฤติกรรมของการซื้อหวยแพร่หลายทั่วไป เนื่องจากหวยเป็นช่องทางโอกาสให้รวยได้ และสามารถตอบสนองความต้องการมีเงินใช้ ทำให้เกิดการพนัน ปัจจุบันหวยเถื่อนมีหลายประเภท  ประเภทแรกใช้เลขท้ายของสลากกินแบ่งรัฐบาลเป็นตัวกติกา  หมายความว่า วันไหนที่สลากกินแบ่งรัฐบาลออก  หวยเถื่อนออก ได้เสียก็จ่ายเงินกัน ประเภทที่กำลังนิยมคือเล่นพนันกันโดยอาศัยเงื่อนไขของเวลาเป็นหลักโดยใช้เลข 2-3 ตัวของดัชนีตลาดหลักทรัพย์เป็นตัวเลขกติกา  ชาวบ้านย่านตลาดเรียกว่า “หวยหุ้น”  นอกจากนั้นยังมีหวยสลากออมสิน  หวย ธ.ก.ส. ออกมาให้ลองเสี่ยงกันตลอดเดือน  คนชอบกีฬาก็มีพนันฟุตบอล  แม้กระทั่งพ่อค้าแม่ค้าในย่านตลาด  เงินหมุนเวียนในระบบหวยเถื่อนจึงมีมากมายมหาศาล รัฐบาลออกหวยออนไลน์โดยมี จุดประสงค์ของรัฐบาลในการออกหวยออนไลน์คือ

1.           รัฐบาลมีรายได้เพิ่มเติม 

2.       เรื่องผิดกฎหมายน้อยลง  ธุรกิจนอก 

          ระบบลดลง

3.    เปิดโอกาสให้ขบวนการจัดจำหน่ายที่ถูกกฎหมายและจำกัดอยู่ในวงแคบมีโอกาสที่จะขยายต่อไป

วงการจัดจำหน่ายหวยรัฐบาลหมายถึง คนขายล็อตเตอรี่ซึ่งประกอบด้วยยี่ปั๊ว ซาปั๊ว มีโอกาสขยายวงกว้างต่อไป

          ปรากฎการณ์ที่เกิดขึ้นจากการออกหวยออนไลน์เป็นการเปิดตลาดใหม่ คือตลาดนักศึกษาเนื่องจากหวยออนไลน์ตั้งอยู่ตามแหล่งชุมชน มีความเชื่อมั่นได้เนื่องจากได้รับใบเสร็จแทงสะดวก ไปซื้ออาหารในร้าน มีเงินทอนก็แทงหวยได้ ไปซื้อของร้านโชว์ห่วย เศษเงินทอนก็แทงหวยได้ตรงนั้นเอง พฤติกรรมการแทงหวยออนไลน์ก็จะเกิดขึ้นควบกับพฤติกรรมการใช้จ่ายเพื่อการบริโภคปกติซึ่งจะขยายให้ตลาดเพิ่มขึ้น แม้ประเมินตัวเลขได้ไม่ชัดเจนแต่ก็คาดว่าเพิ่มในนัยที่สำคัญ

เจาะจุดแข็งอ่อน "หวยออนไลน์"

          ส่วนที่สองลองมาวิเคราะห์ว่า"หวยเถื่อน" จะหมดไปจากตลาดหรือไม่ ระบบหวยออนไลน์มีต้นทุน ถ้าเอาต้นทุนมาเปรียบเทียบหวยเถื่อนเราต้องยอมรับว่าหวยเถื่อนถูกกว่า เพราะ

1.       ไม่ต้องตั้งสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลมาจัดการดูแล

2.    รายได้ไม่ต้องเข้ารัฐ ต้นทุนการบริหารต่ำกว่า ไม่มีเครื่องมืออุปกรณ์ ข้อได้เปรียบสำคัญ คือหวยเถื่อนมีแรงจูงใจเรื่องระบบเครดิต ไม่มีเงินสดอาจจะเอารถมอเตอร์ไซด์มาแลกแทงหวยเถื่อนได้ 3 งวด เป็นต้น เทคนิควิธีการเหล่านี้มีมานานแล้ว และไม่ได้อยู่วันเดียวแต่อยู่คู่กับประเทศไทยมาตั้งนาน 50 - 60 ปีมาแล้ว

ถ้าพิจารณาด้านต้นทุนมาเป็นปัจจัยวิเคราะห์ ต้นทุนของระบบหวยเถื่อนถูกกว่าแต่หวยเถื่อนไม่มีประสิทธิภาพโดยเฉพาะในเรื่องเลขเด็ด หวยเถื่อนมีกระบวนการของการตั้งราคาที่ไม่เป็นธรรมอยู่ เช่น เลขเด็ด 2 ตัว 70 บาท ซึ่งเป็นราคาที่ต่ำกว่าราคาตลาดหรือล็อตเตอรี่ การออกหวยออนไลน์เชื่อว่าจะทำให้หวยเถื่อนปรับคุณภาพต้องปรับปรุงและก็ไม่ได้เพิ่มต้นทุนมาก เพราะปัจจุบันรายจ่ายน้อยเมื่อมีคู่แข่งเป็นหวยออนไลน์แล้วการเบี้ยวในกลุ่มหวยเถื่อนจะลดลงจนแทบไม่มี ดังนั้นโดยสรุป ด้านต้นทุนหวยเถื่อนต่ำกว่าหวย  และการจัดจำหน่ายหวยออนไลน์มีข้อจำกัด เพราะเป็นลักษณะที่เรียกว่า ตลาดเข้าหาผู้บริโภค ตู้หวยออนไลน์มีลักษณะเป็นหุ่นยนต์ และผู้ขายหวยเถื่อนเข้าถึงผู้บริโภคได้มากกว่าและมีลักษณะการขายพ่วง สินค้าแถม ด้านความสัมพันธ์ส่วนตัว ด้วยขบวนการวิธีการตลาดที่หวยออนไลน์ยังเข้าไม่ถึง

หวยออนไลน์กินตลาดตัวเอง

            ผลกระทบสำคัญของหวยออนไลน์ที่ไม่ได้พิจารณาให้รอบคอบคือ  หวยออนไลน์จะแทนที่ตลาดปัจจุบันของล็อตเตอรี่ด้วย  ซึ่งเรียกว่าการกินสินค้าตัวเอง สมมติว่าเราออกสินค้าตัวหนึ่งแล้วผลการตลาดรุนแรงกว่า ผลที่ตามมาคือจะมีผู้เดือดร้อน เช่น สมาคมมูลนิธิการกุศลต่างๆที่ช่วยเหลือผู้เดือดร้อนโดยอาศัยรายได้จากการออกสลากกินแบ่งเป็นครั้งๆตามวาระจะขายได้ลดลง ผู้พิการที่ขายหวยรัฐบาลจะได้รับความเดือดร้อน ความเดือดร้อนเหล่านี้รัฐบาลต้องมาดูแลให้ชัดเจน  การออกหวยออนไลน์เป็นการได้อย่างเสียอย่าง การดูแลโอบอุ้มสังคมเป็นภาระที่ไม่อาจชดเชย

สุดท้ายคือ “มอมเมา”

          การตั้งเป้าหมายเพื่อให้หวยเถื่อนลดลงโดยการใช้หวยออนไลน์จำเป็นต้องใช้เครื่องมืออย่างอื่นร่วมด้วย เช่น การป้องกันการฟอกเงิน ป้องกันการทำผิดกฎหมายในด้านต่างๆ การออกหวยออนไลน์โดยไม่มีมาตรการอื่นๆรองรับนอกจากจะไม่สามารถทำให้หวยออนไลน์ลดลงได้แล้วยังอาจเปิดการเปิดตลาดใหม่สร้างทางเลือกใหม่ซึ่งเป็นการมอมเมาหนักยิ่งขึ้น  

.....................................................................................................................................

*บทความตีพิมพ์วารสารศูนย์บริการวิชาการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 2546

  โดย อาจารย์สุเทพ  นิ่มสาย

         ภาควิชาเศรษฐศาสตร์ สำนักวิชาการจัดการ

         มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง

         e-mail: suthep.mfu@gmail.com, suthep@mfu.ac.th